Η θεμελιώδης αντίφαση του καπιταλισμού – Κορνήλιος Καστοριάδης

Το παρακάτω απόσπασμα είναι από το βιβλίο του Jean-Louis Prat, “Εισαγωγή στον Καστοριάδη, σελ. 100-107, Η ρήξη με τον Μαρξισμό

[…]
Αυτή η κριτική του Μαρξ δεν έχει προφανώς καμία σχέση με την ανάκαμψη του νεοκλασικού φιλελευθερισμού, αυτή την “απίστευτη ιδεολογική οπισθοδρόμηση” που καταγγέλλει ο Καστοριάδης σ’ ένα από τα τελευταία κείμενα που εκδόθηκαν πριν από τον θάνατό του, στο οποίο αμφισβητεί ό,τι ονομάζει, εντός εισαγωγικών, “ορθολογικότητα” του καπιταλισμού.

Στο κείμενο αυτό υπενθυμίζει ότι “πράγματα που δικαίως τα θεωρούμε κεκτημένα, όπως η ισοπεδωτική κριτική της ακαδημαϊκής πολιτικής οικονομίας από τη σχολή του Κέιμπριτζ ανάμεσα στα 1930 και 1965 (Sraffa, Robinson, Kahn, Keynes, Kelecki, Shackle, Kaldor, Pasinetti, κ.ά.), όχι μόνο δε συζητούνται ή δεν ανασκευάζονται, αλλά απλούστατα αποσιωπούνται ή λησμονούνται, ενώ αφελείς και απίστευτες επινοήσεις, όπως η “οικονομία της προσφοράς” ή ο “μονεταρισμός”, γίνονται της μόδας. Οι υμνητές του νεοφιλελευθερισμού παρουσιάζουν τους παραλογισμούς τους ως προφανείς και αυτονόητους, τη στιγμή που η απόλυτη ελευθερία των κινήσεων των κεφαλαίων καταστρέφει ολόκληρους τομείς της παραγωγής σε όλες σχεδόν τις χώρες και που η παγκόσμια οικονομία μεταμορφώνεται σε πλανητικό καζίνο”.

[…]

“Το καπιταλιστικό σύστημα δεν μπορεί να επιζήσει παρά προσπαθώντας διαρκώς να μετατρέψει τους μισθωτούς σε καθαρούς εκτελεστές. Ωστόσο, δεν μπορεί να λειτουργήσει παρά στο βαθμό που αυτή η μετατροπή δεν πραγματοποιείται. Ο καπιταλισμός είναι υποχρεωμένος να παρακινεί διαρκώς τους μισθωτούς να συμμετέχουν στην παραγωγική διαδικασία, συμμετοχή την οποία αυτός ο ίδιος άλλωστε τείνει να καταστήσει αδύνατη”.

Αυτή η αντίφαση, την οποία περιγράφει αρχικά βάσει κοινωνιολογικών μελετών και μαρτυριών αγωνιστών, με πρώτη εκείνη του Ντανιέλ Μοτέ (Ημερολόγιο ενός εργάτη, 1959, βιβλίο όπου συνοψίζονταν πλήθος άρθρα από το Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα), θα μπορούσε να είναι ένα απλό γνώρισμα της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας, εκείνης που φτάνει στην ακμή της κατά τη Χρυσή Τριακονταετία [1945-1973] και την οποία ο Καστοριάδης χαρακτηρίζει “την πλουσιότερη και ισχυρότερη που γνώρισε ποτέ ο πλανήτης” – μιας κοινωνίας στην οποία η στασιμότητα των παραγωγικών δυνάμεων δε φαντάζει πια σοβαρή απειλή και στην οποία “το ανικανοποίητο των ανθρώπων, η αδυναμία τους μπροστά στα ίδια τα δημιουργήματά τους είναι μεγαλύτερα από ποτέ”.

Κοινωνία του θεάματος, στην οποία η κρίση του καπιταλισμού “γίνεται κρίση της κοινωνικοποίησης ως τέτοιας” και στην οποία καταρρέουν “όλες ανεξαιρέτως οι μορφές συλλογικής δράσης”. Περιγραφή που αναφέρεται όχι μόνο σε πολιτικές ή άλλες δραστηριότητες που αποσκοπούν σε συγκεκριμένους στόχους, αλλά εξίσου και σε πιο παιγνιώδεις ή ανιδιοτελείς δραστηριότητες. “Για παράδειγμα, η γιορτή, μια πανάρχαια δημιουργία της ανθρωπότητας, τείνει να εξαφανιστεί στις σύγχρονες κοινωνίες ως κοινωνικό φαινόμενο. Δεν εμφανίζεται πια παρά ως θέαμα, τυπική συνάθροιση μεμονωμένων ατόμων που δεν επικοινωνούν πια δημιουργικά μεταξύ τους και δε συνυπάρχουν παρά μόνο με παράλληλες, ανώνυμες και παθητικές σχέσεις απέναντι σε ένα πόλο που συγκεντρώνει όλη την ενεργητικότητα και του οποίου η λειτουργία συνίσταται στην παροχή της γιορτής για όλους τους παρευρισκόμενους. Το θέαμα, παράσταση ενός ατόμου ή μιας ομάδας ειδικών μπροστά σ’ ένα απρόσωπο και προσωρινό κοινό, γίνεται έτσι το πρότυπο της σύγχρονης κοινωνικοποίησης”.

Υπάρχει θεμελιώδης αντίφαση;

Αυτή η θέση ανήκει σ’ εκείνες τις ομάδες που τροφοδότησαν την εξέγερση του Μάη του ’68 και τον λόγο περί αυτοδιαχείρισης των αμέσως επόμενων ετών. Αν και απόρροια της εμπειρίας των άτυπων μορφών πάλης στη σύγχρονη επιχείρηση, μπορούσε εύκολα να εφαρμοστεί σε όλες τις μορφές γραφειοκρατικής οργάνωσης: δημόσιες υπηρεσίες, πολιτικά κόμματα και συνδικάτα, ακόμα και στις μορφές οργάνωσης του ελεύθερου χρόνου. Ο ίδιος ο Καστοριάδης την παρουσίασε ως τη “θεμελιώδη αντίφαση του γραφειοκρατικού καπιταλισμού”, ολικού (στην Ανατολή) ή κατακερματισμένου (στη Δύση), διάκριση στην οποία οι Καταστασιακοί αναδιατύπωσαν ως δυισμό του διάχυτου και του συγκεντρωτικού θεάματος: “Στην παραγωγή, όπως και σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής, το καθεστώς επιδιώκει να αποκλείσει τα άτομα και τις ομάδες από τη διεύθυνση των δραστηριοτήτων τους για να τη μεταβιβάσει σε έναν γραφειοκρατικό Μηχανισμό. Ο Μηχανισμός αυτός, όντας εξωτερικός ως προς αυτές τις δραστηριότητες και συναντώντας την εναντίωση των εκτελεστών, γίνεται ανίκανος, τις μισές τουλάχιστον φορές, να τις διευθύνει ή να τις ελέγξει, ακόμα και να γνωρίζει τι πραγματικά συμβαίνει. Είναι λοιπόν υποχρεωμένος να κάνει διαρκώς εκκλήσεις στη συμμετοχή των ίδιων αυτών εκτελεστών τους οποίους ήθελε να αποκλείσει, στην πρωτοβουλία εκείνων τους οποίους ήθελε να μετατρέψει σε ρομπότ”.

Όπως αντιλαμβάνεται κανείς, η αντίφαση αυτή συνοδεύει τη γραφειοκρατική κοινωνία σε όλη τη διάρκεια της ύπαρξής της και μεταφράζεται περιοδικά, “για όσο καιρό υπάρχει αυτή η κοινωνία σε κάθε λογής “κρίσεις”, σε διακοπές της απρόσκοπτης λειτουργίας του συστήματος”. Αυτές οι κρίσεις μπορούν κατά περίσταση να απειλήσουν ως και την επιβίωση του συστήματος, “αν οι μάζες των εργαζομένων είναι αρκετά μαχητικές για να αμφισβητήσουν το καπιταλιστικό σύστημα και αρκετά συνειδητοποιημένες για να το κατεδαφίσουν και να οργανώσουν στα συντρίμμια του μια νέα κοινωνία. Η ίδια πάντα λειτουργία του καπιταλισμού εγγυάται λοιπόν ότι πάντα θα υπάρχουν “επαναστατικές ευκαιρίες”, δεν εγγυάται όμως την επιτυχία τους, η οποία εξαρτάται μόνο από το βαθμό συνειδητοποίησης και αυτονομίας των μαζών”.

[…]

Η επανάληψη αυτών των κρίσεων γεννά την υποψία ότι ο θάνατος του συστήματος δεν είναι προκαθορισμένος κι ότι οι κρίσεις αυτές θα μπορούσαν να μεταφράζουν μια ιδρυτική αντίφαση που διατηρεί και ρυθμίζει τη λειτουργία του συστήματος, επιτρέποντάς του να ζει και να αναγεννιέται τη στιγμή ακριβώς που θεωρούμε ότι θα υποκύψει. Όπως είδαμε, ο ίδιος ο Καστοριάδης παρατηρούσε, τον Μάη του ’68, ότι η καθεστηκυία τάξη εξυπηρετείται μια χαρά από μια περιοδική επανάσταση, ένα “ξέσπασμα μερικών ημερών ή εβδομάδων”, κι ότι αυτό της χρησιμεύει μάλιστα ως φιάλη οξυγόνου: “Κάτι τέτοια ξεσπάσματα διαλύουν τη φαντασιακή κι εξωπραγματική ατμόσφαιρα μέσα στην οποία κλείνεται ως εκ της ίδιας της φύσης της η κοινωνία της αλλοτρίωσης, και την υποχρεώνουν να βρίσκει νέες μορφές καταπίεσης, περισσότερο προσαρμοσμένες στις σημερινές συνθήκες, έστω κι αν χρειαστεί να απομακρύνει τους χτεσινούς καταπιεστές”.

GD Star Rating
loading...

5 thoughts on “Η θεμελιώδης αντίφαση του καπιταλισμού – Κορνήλιος Καστοριάδης”

  1. Χωρίς Σχόλια:

    “Για παράδειγμα, η γιορτή, μια πανάρχαια δημιουργία της ανθρωπότητας, τείνει να εξαφανιστεί στις σύγχρονες κοινωνίες ως κοινωνικό φαινόμενο. Δεν εμφανίζεται πια παρά ως θέαμα, τυπική συνάθροιση μεμονωμένων ατόμων που δεν επικοινωνούν πια δημιουργικά μεταξύ τους και δε συνυπάρχουν παρά μόνο με παράλληλες, ανώνυμες και παθητικές σχέσεις απέναντι σε ένα πόλο που συγκεντρώνει όλη την ενεργητικότητα και του οποίου η λειτουργία συνίσταται στην παροχή της γιορτής για όλους τους παρευρισκόμενους. Το θέαμα, παράσταση ενός ατόμου ή μιας ομάδας ειδικών μπροστά σ’ ένα απρόσωπο και προσωρινό κοινό, γίνεται έτσι το πρότυπο της σύγχρονης κοινωνικοποίησης”.

    GD Star Rating
    loading...
  2. Οσον αφορά τα υπόλοιπα περί πάλης των ταξεών, εργοδοτών και εργατών, θεωρώ οτι η ολη συμπεριφορά βασιζεται σε αρχέγονα ένστικτα που αναπτυχθηκαν σταδιακά κατά την μετάλλαξη του ανθρωπίνου είδους από αυτόνομο Ζώο σε ενταγμένο σε αγέλη με συνεχή πάλη του αρσενικού για επικράτηση ως αρχηγού της αγέλης!

    Πάντα θα υπάρχει κάποιος για όλους μας, μια μορφή εξουσίας, που θα προσπάθουμε να αμφισβητήσουμε και να επιβληθούμε/ελέγξουμε, είτε ειναι γονείς, καθηγητές, ερωτικός σύντροφος, δυνάμεις καταστολής, η εργοδότης όταν βγούμε στην παραγωγική διαδικασία…

    GD Star Rating
    loading...
    • Η σκέψη του Καστοριάδη επεκτείνεται ακόμη περισσότερο ακολούθως στο βιβλίο, όπου αναφέρει το γεγονός ότι η αυτονομία που επιδιώκει το άτομο είναι δυνατή μόνον μέσα στην κοινωνία, επιβεβαιώνοντας αυτό που λες, καθώς η μοναξιά είναι αυτόνομη ούτως ή άλλως και δε γεννάται ανάγκη διαφοροποίησης. Πλην όμως, εντός της κοινωνίας και μόνο, η ανάγκη για αυτονομία του ατόμου γίνεται προφανής, ιδιαίτερα μετά τη Γαλλική Επανάσταση, οπότε και επαναπροσδιορίζεται ο ρόλος του ατόμου και μπαίνουν εκ νέου οι βάσεις για τις ατομικές ελευθερίες.

      Η αντίφαση, βέβαια, που προκύπτει από το συνδυασμό του ατομικισμού και της κοινωνικοποίησης, είναι αυτή που δημιουργεί την αλλοτρίωση που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια τόσο έντονα… Όσο για το δεύτερο σχόλιό σου, το φαινόμενο που παρουσιάζει τόσο γλαφυρά ο Καστοριάδης το έχουμε βιώσει όλοι μας, όμως δεν το συνειδητοποιούμε ως αντι-κοινωνικό.

      GD Star Rating
      loading...
      • Πρέπει να βρω να προσθέσω rating στα σχόλια της εφαρμογής του site! 🙂

        +++++

        GD Star Rating
        loading...

Leave a Comment

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.